जागतिक मृदा दिवस: भारतातील माती, अन्नसुरक्षा आणि सेंद्रिय कार्बन घट

दरवर्षी ५ डिसेंबर रोजी जगभरात जागतिक मृदा दिवस (World Soil Day) साजरा केला जातो. FAO आणि संयुक्त राष्ट्रांच्या पुढाकाराने सुरू झालेल्या या दिवसाचा उद्देश एकच आहे –  जमिनीची आरोग्यस्थिती समजून घेणे, मातीचे संवर्धन आणि शाश्वत शेतीची दिशा मजबूत करणे.

भारतासारख्या कृषीप्रधान देशात माती हा सर्वात महत्त्वाचा नैसर्गिक संसाधन आहे.  आपल्या अन्नसुरक्षेचा पाया, शेतकऱ्यांचे उत्पन्न, पाण्याची उपलब्धता, जैवविविधता, हे सर्व घटक मातीच्या गुणवत्तेवर थेट अवलंबून असतात.

आज भारतातील सर्वात मोठी चिंता म्हणजे मातीतील सेंद्रिय कार्बन (Soil Organic Carbon – SOC) घट.

हा लेख त्याच विषयावर सोप्या भाषेत, पण विश्वासार्ह आणि वैज्ञानिकदृष्ट्या समृद्ध पद्धतीने प्रकाश टाकतो.

माती शाश्वत अन्नसुरक्षेसाठी का महत्त्वाची आहे?

FAO च्या अंदाजानुसार जगातील ९५% अन्न उत्पादन थेट मातीवर अवलंबून आहे. माती ही केवळ भौतिक माध्यम नसून एक “जिवंत प्रणाली” आहे — तिच्यात लाखो सूक्ष्मजीव, पोषकद्रव्यांचे चक्र, पाणी धारण क्षमता आणि सेंद्रिय पदार्थ असतात.

अन्नसुरक्षेसाठी मातीची भूमिका:

• पिकांना आवश्यक पोषकद्रव्ये उपलब्ध करून देते
• पावसाचं पाणी साठवून ठेवते
• दुष्काळ किंवा जास्त पाऊस यांसारख्या संकटांमध्ये पिकांना आधार देते
• खतांचा प्रभाव योग्यरीत्या पोहोचवते
• दीर्घकालीन उत्पादनक्षमता टिकवून ठेवते

थोडक्यात, माती आरोग्यदायी नसेल तर अन्न उत्पादन टिकाऊ राहू शकत नाही.

Soil Organic Carbon (SOC) म्हणजे काय?

SOC म्हणजे मातीतील:

• सेंद्रिय पदार्थ
• वनस्पती अवशेष
• प्राण्यांचे अवशेष
• सूक्ष्मजीवांचे अवशेष

यातून तयार होणारा कार्बन.

SOC चे फायदे:

• पाणी धरण्याची क्षमता वाढते
• खतांचे कार्यक्षमता वाढते
• मातीची रचना सुधारते
• सूक्ष्मजीवांची वाढ होते
• पिकांना पोषणद्रव्ये उपलब्ध होतात

SOC हा मातीच्या सुपीकतेचा सर्वात महत्त्वाचा निर्देशक मानला जातो.

भारतातील SOC ची सध्याची स्थिती — काय सांगते विज्ञान?

भारतातील SOC कमी होण्याबाबत अनेक अधिकृत अभ्यास एकच चित्र दाखवतात:

NRAA (National Rainfed Area Authority) रिपोर्ट

• स्वातंत्र्यानंतर भारतातील काही प्रमुख भागांमध्ये SOC सुमारे 1% होता.
• आज अनेक कृषी क्षेत्रांमध्ये SOC 0.3% पर्यंत खाली आला आहे.

(हे राष्ट्रीय सरासरी नसून, कृषी क्षेत्रांतील अनेक सर्वेक्षणांची एक सरासरी प्रतिमा आहे.)

ICAR–NBSS&LUP (National Bureau of Soil Survey & Land Use Planning) and other

• देशातील मोठ्या भागात SOC 0.2% ते 0.5% या पातळीवर आहे.
• काही भागांमध्ये SOC यापेक्षाही कमी आढळतो.

CEEW–GIZ “Healthy Soils Roadmap” (2023)

• भारतातील 50% पेक्षा जास्त कृषी जमीन कमी सेंद्रिय कार्बनमुळे productive stress मध्ये आहे.
• देशातील 96-120 दशलक्ष हेक्टर जमीन विविध प्रकारच्या degradation मध्ये मोडते.

या सर्व अभ्यासांमधून एक स्पष्ट गोष्ट दिसते –  SOC घट हा भारतासाठी अन्नसुरक्षा आणि शेती उत्पादकतेचा गंभीर धोका आहे.

SOC एवढा का कमी झाला? — मूळ कारणे

भारताच्या हवामानात सेंद्रिय पदार्थाचे विघटन वेगाने होते; पण त्याशिवाय मानवी कारणे अधिक जबाबदार आहेत:

1) पिकांचे अवशेष जाळणे: मातीला सेंद्रिय पदार्थ मिळत नाहीत.

2) जादा रासायनिक खतांचा वापर: रासायनिक खतांनी तात्पुरती वाढ होते, पण मातीतील सूक्ष्मजीव कमी होतात.

3) खोल नांगरट (Deep Tillage): हवेशी थेट संपर्क झाल्यामुळे मातीतील कार्बन CO₂ म्हणून हवेत जातो.

4) एकाच पिकाची लागवड (Monocropping):  मातीतील पोषण चक्र एकसुरी होतं.

5) सिंचन व्यवस्थेतील अडचणी: जास्त पाण्याने किंवा पाण्याच्या अभावामुळे मातीची रचना बदलते.

6) सेंद्रिय खत आणि कंपोस्टचा अपुरा वापर: भारतातील शेतीत कंपोस्ट वापरण्याचे प्रमाण अजूनही अपुरे आहे.

SOC घटल्याचे प्रत्यक्ष परिणाम – शेतकऱ्यांना कसे जाणवतात?

SOC कमी असल्यास मातीची उत्पादन क्षमता कमी होते.

हे खालील प्रकारे दिसते:

• पाण्याचे शोषण कमी होतं
• खतांचा परिणाम कमी जाणवतो
• पिकांची वाढ कमी
• दुष्काळ व पावसाच्या अस्थिरतेला पिके जास्त बळी पडतात
• खर्च वाढतो आणि नफा कमी होतो
• जमिनीचे दीर्घकालीन आरोग्य खराब होते

FAO च्या अंदाजानुसार, SOC १% पर्यंत वाढवल्यास एक एकर जमीन २०,०००–२५,००० लिटर अधिक पाणी साठवू शकते.

याचा थेट अर्थ – दुष्काळप्रतिरोधक जमीन.

SOC किती असायला हवा? — भारतासाठी आदर्श श्रेणी

• 0.2–0.5% : कमी SOC (सध्याची परिस्थिति)
• 0.5–0.8% : सुधारणा सुरू झालेली
• 0.8–1.2% : आदर्श (सुपीक आणि संतुलित माती)
• 1.2%+ : अत्यंत सुपीक माती (भारतामध्ये कमी आढळते)

भारतासाठी 0.8% SOC लक्ष्य साध्य करण्याजोगं आहे आणि वैज्ञानिकदृष्ट्या उपयुक्तही.

SOC वाढवण्यासाठी प्रभावी उपाययोजना (Practices that work)

SOC पुनर्संचयनासाठी अत्यंत व्यवहार्य आणि शास्त्रीयदृष्ट्या सिद्ध उपाय पुढीलप्रमाणे:

1) कंपोस्ट, शेणखत आणि वर्मी-कंपोस्टचा वापर वाढवणे: मातीला दीर्घकालीन सेंद्रिय पदार्थ मिळतात.

 2) हिरवळीचे खत (Green Manuring): ढेंचा, ढवळा, सन हेम्प यांसारख्या पिकांनी SOC वाढतो.

3) पिकांच्या अवशेषांचे मल्चिंग: मातीचं तापमान नियंत्रित राहतं, पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता वाढते.

4) पिक Rotation: कडधान्ये आणि इतर पिके बदलून लावल्यास पोषणद्रव्यांचे चक्र संतुलित राहते.

5) कमी नांगरट (Reduced Tillage): मातीतील कार्बन कमी प्रमाणात हवेत जातो.

6) बायोचारचा वापर: हे दीर्घकाळ टिकणारे कार्बन साधन आहे.

7) मृदा परीक्षण (Soil Testing): मातीचा pH, पोषणद्रव्ये आणि SOC नियमित तपासल्यास योग्य सुधारणा करता येतात.

जागतिक मृदा दिवसाचे महत्त्व — भारतासाठी संकेत

World Soil Day हा दिवस केवळ एक दिनांक नाही.  तो भारताला आठवण करून देतो की माती आपली सर्वात मौल्यवान संपत्ती आहे, अन्नसुरक्षा टिकवण्यासाठी SOC वाढ अत्यावश्यक आहे, जमीन degradation रोखण्यासाठी दीर्घकालीन धोरणे गरजेची आहेत, आणि शाश्वत शेती पद्धतींचा अवलंब करण्याची वेळ आली आहे.

अहवाल आणि वैज्ञानिक निष्कर्ष दाखवतात की SOC वाढवणे पूर्णपणे शक्य आहे, पण त्यासाठी शेतकरी, संशोधन संस्था, आणि शासन -सगळ्यांची भूमिका महत्त्वाची आहे.

भारताच्या मातीतील सेंद्रिय कार्बन घट ही गंभीर बाब आहे, पण ती सुधारता येते.  SOC वाढवण्यासाठी कंपोस्ट, हिरवळीचे खत, मल्चिंग, कमी नांगरट आणि विविधता असलेली शेती -हे सर्व उपाय सिद्ध झालेले आणि व्यवहार्य आहेत.

जागतिक मृदा दिवस आपल्याला एक व्यापक संदेश देतो:

मातीचे आरोग्य म्हणजे शेतीचे आरोग्य,

शेतीचे आरोग्य म्हणजे अन्नसुरक्षा,

आणि अन्नसुरक्षा म्हणजे देशाची स्थिरता.

म्हणूनच आजच्या काळात मातीतील सेंद्रिय कार्बनचे संवर्धन हा केवळ पर्यावरणीय मुद्दा नसून भारताच्या भविष्यासाठी अत्यावश्यक उपाय आहे.