कीटकनाशकांचे प्रकार: कार्यपद्धतीनुसार कोणता प्रकार कधी वापरावा

शेती करताना कीड आणि रोगांमुळे होणारे नुकसान ही एक मोठी समस्या असते. यावर उपाय म्हणून शेतकरी वेगवेगळ्या प्रकारची कीटकनाशके आणि कीटकनियंत्रक (Insecticides / Pesticides) वापरत असतात. पण नेमकं कोणतं कीटकनाशक कोणत्या प्रकारचं असतं, ते कसं काम करतं, आणि कोणत्या पिकासाठी उपयुक्त आहे , ही माहिती अनेकदा स्पष्ट नसते.

या लेखात आपण कीटकनाशकांचे मुख्य दोन प्रकार – संपर्काधारित (Contact) आणि अंतःप्रवाही (Systemic) यांचा अभ्यास करणार आहोत, आणि इतर काही विशेष प्रकारही समजून घेणार आहोत.

१. संपर्काधारित कीटकनाशक (Contact Insecticides)

हे कीटकनाशक फक्त त्यांच्याशी थेट संपर्कात आलेल्या कीटकांवर परिणाम करतात.

• हे पानांवर, खोडावर किंवा फळांवर फवारले जाते.
• कीटकांवर थेट संपर्क झाल्यावर त्यांचा नाश होतो.
• याचा प्रभाव त्वरीत दिसतो, पण कालावधी लहान असतो.
• पावसामुळे किंवा सिंचनामुळे याचा प्रभाव कमी होतो.

उदाहरणे:

• सायपरमेथ्रिन (Cypermethrin)
• क्लोरोपायरीफॉस (Chlorpyrifos)
• मॅलॅथियॉन (Malathion)

उपयोग: संपर्काधारित कीटकनाशके विशेषतः अशा कीटकांवर उपयुक्त ठरतात जे उघड्या भागांवर आढळतात – जसे की फुलकिडे, अळ्या, पाने कुरतडणारे कीटक. भाजीपाला, फळबागा आणि कडधान्य पिकांमध्ये यांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. ही कीटकनाशके कीटकांचे तात्काळ नियंत्रण करतात आणि प्रारंभिक प्रादुर्भाव थांबवण्यासाठी उपयुक्त असतात.

२. अंतःप्रवाही कीटकनाशक (Systemic Insecticides)

हे कीटकनाशक झाडाच्या आत प्रवेश करून संपूर्ण झाडात पसरते. त्यामुळे झाडातील रस शोषणाऱ्या कीटकांवर परिणाम होतो.

• फवारल्यानंतर हे झाडाच्या पेशींमध्ये शोषित होते.
• रसशोषक कीटक (sap-sucking pests) जसे की मावा, तुडतुडे, व्हाईटफ्लाय यांच्यावर अधिक प्रभावी.
• याचा प्रभाव दीर्घकालीन असतो.
• वातावरणीय बदलांचा प्रभाव कमी होतो.

उदाहरणे:

• इमिडाक्लोप्रिड (Imidacloprid)
• असिफेट (Acephate)
• थायमिथॉक्सॅम (Thiamethoxam)

उपयोग: हे कीटकनाशक मुख्यतः रसशोषक कीटकांवर प्रभावी असून कापूस, सोयाबीन, भात, फळझाडे आणि भाजीपाला पिकांमध्ये वापरले जाते. दीर्घकालीन संरक्षण देत असल्यामुळे कमी वेळा फवारणी करावी लागते. विशेषतः जेव्हा कीटक झाडाच्या आत लपलेले असतात तेव्हा याचा उपयोग अधिक फायदेशीर ठरतो.

३. अन्य खास प्रकारचे कीटकनाशक

(अ) फ्युमिगंट्स (Fumigants)

• ही वायू स्वरूपातील कीटकनाशके आहेत.
• प्रामुख्याने साठवणूक केलेल्या धान्यांमध्ये वापरली जातात.
• उदा. अल्युमिनियम फॉस्फाईड (Aluminium Phosphide)

(ब) बायो कीटकनाशक (Biopesticides)

• नैसर्गिक जीवाणू, बुरशी किंवा विषारी वनस्पती घटकांपासून बनवलेली.
• पर्यावरणपूरक आणि सेंद्रिय शेतीसाठी उपयुक्त.
• उदा. बॅसिलस थुरिंजिनेसिस (Bacillus thuringiensis – Bt)

(क) स्टमक पॉइझन (Stomach Poisons)

• कीटक जेव्हा झाडाचा भाग खातात, तेव्हा त्यांना हे विष आत जातं आणि मरतात.
• मुख्यतः बुरशी व अळ्यांवर वापरतात.

(ड) इन्सेक्ट ग्रोथ रेग्युलेटर (IGR)

• कीटकांची वाढ किंवा प्रजनन थांबवण्यासाठी वापरतात.
• दीर्घकालीन कीड नियंत्रणासाठी उपयोगी.

कीटकनाशक निवडताना विचारात घेण्यासारखे मुद्दे

• पीक कोणतं आहे? वेगवेगळ्या पिकांसाठी विविध प्रकारचे कीटकनाशके उपयुक्त असतात.
• कीड कोणती आहे? रसशोषक, कुरतडणारी, खोड पोखरणारी कीड यानुसार निवड बदलते.
• कीड पानांवर आहे की आत झाडामध्ये आहे? आतल्या कीटकांसाठी अंतःप्रवाही कीटकनाशक अधिक परिणामकारक ठरते.
• हवामान व सिंचन किती आहे? पावसाळ्यात संपर्काधारित कीटकनाशकांपेक्षा अंतःप्रवाही कीटकनाशके टिकाऊ असतात.
• पूर्वी कोणतं कीटकनाशक वापरलं आहे? सतत एकच कीटकनाशक वापरल्यास प्रतिकारशक्ती निर्माण होऊ शकते, म्हणून बदल आवश्यक आहे.
• फवारणीची वेळ आणि तंत्र: सकाळी किंवा संध्याकाळी फवारणी अधिक प्रभावी ठरते.

GAP (Good Agricultural Practices) आणि कीटकनाशक वापर

कीटकनाशकांचा वापर करताना GAP (गुड अ‍ॅग्रीकल्चरल प्रॅक्टिसेस) चे पालन करणे अत्यंत आवश्यक आहे. GAP हे एक जागतिक पातळीवरील शेतकरी मार्गदर्शक तत्त्वसंच आहे, ज्यात सुरक्षित उत्पादन, पर्यावरणसंवर्धन आणि मानवी आरोग्याचे रक्षण यावर भर दिला जातो. यामध्ये खालील बाबींचा समावेश होतो:

• योग्य प्रमाण आणि योग्य वेळेवर कीटकनाशकांचा वापर
• पीक संरक्षणासाठी एकात्मिक कीड व्यवस्थापन (IPM) चा अवलंब
• फवारणीनंतर विश्रांती कालावधी (Pre-Harvest Interval) पाळणे
• फवारणीसाठी सुरक्षात्मक साधनांचा वापर
• फवारलेले अवशेष साठवू नये

तुम्ही आमचा GAP मार्गदर्शक लेख येथे वाचा.

भारतीय बाजारात प्रमाणित कीटकनाशकांची ओळख

कीटकनाशक खरेदी करताना खालील बाबी तपासा:

• CIBRC (Central Insecticides Board and Registration Committee) ची मंजुरी आहे का?
• उत्पादनावर ISI/ISO प्रमाणपत्र आहे का?
• उत्पादक कंपनीचे नाव आणि बैच नंबर स्पष्टपणे दिले आहे का?

केंद्र सरकारचा pestcontrolindia.gov.in किंवा agricoop.nic.in हा अधिकृत स्रोत वापरा.

योग्य कीटकनाशक वापर म्हणजे सुरक्षित शेती

आजच्या स्पर्धात्मक शेतीमध्ये उत्पादन वाढवायचं असेल तर कीड नियंत्रण हे अत्यंत महत्त्वाचं आहे. पण फक्त फवारणी करून उपयोग नाही, तर ती योग्य पद्धतीने, योग्य प्रमाणात आणि योग्य वेळेस करणं अत्यावश्यक आहे.

कीटकनाशकांचं वर्गीकरण समजून घेतल्यास शेतकऱ्यांना पिकांचं रक्षण अधिक प्रभावीपणे करता येईल आणि उत्पादनात वाढ होईल.