Farmer, Image credit: https://pixabay.com/photos/agriculture-cultivation-farming-7177221/
बदल हवा पण कुठल्या दिशेने?
आजच्या काळात भारतातील शेती संकटात सापडली आहे. उत्पन्न वाढत नाही, मातीचा कस गमावला जातोय, आणि उत्पादन खर्च मात्र सातत्याने वाढतो आहे. यामध्ये शाश्वततेचा अभाव दिसून येतो. यावर उत्तर म्हणून अनेकजण पारंपरिक शेतीचा आग्रह धरतात — पण यामुळे खरोखरच सर्व प्रश्न सुटतील का? की ही फक्त एक भावनिक प्रतिक्रिया आहे?
भारतातील शेतीचा पाया खतांवर उभा आहे. पण आज खतांचा वापर असंतुलित झालेला आहे. देशात सरासरी NPK (नायट्रोजन, फॉस्फरस, पोटॅश) वापराचे प्रमाण 7:2:4 आहे, जे आदर्श प्रमाण 4:2:1 पासून दूर आहे. विशेषतः पंजाबमध्ये हे प्रमाण 31:8:1 पर्यंत पोहोचले आहे — हे केवळ मातीसाठी नाही, तर शेतीच्या भविष्यासाठीही धोकादायक आहे【Finshots】.
या अतिरेकी वापरामुळे:
भारत सरकार दरवर्षी रासायनिक खतांवर 2 लाख कोटी रुपयांहून अधिक अनुदान देते. 2022 मध्ये खतांच्या किमती 80% पर्यंत वाढल्या. सरकारने त्वरित सबसिडी वाढवून धोका रोखला, पण ही उपाययोजना अल्पकालीन आहे. दीर्घकालीन दृष्टीकोनातून पाहिल्यास, हे धोरण आर्थिकदृष्ट्या शाश्वत नाही.
सेंद्रिय खतांमध्ये पोषणमूल्य कमी असले तरी पर्यावरणपूरक असल्यामुळे त्यांचा वापर आवश्यक वाटतो. भारतातल्या गाईंच्या शेणातून फक्त 24% नायट्रोजन आणि 16% फॉस्फरस मिळू शकतो. एवढ्या मोठ्या लोकसंख्येसाठी हे अपुरं आहे.
याशिवाय:
2021 मध्ये श्रीलंकेने रासायनिक खतांवर बंदी घातली. यामुळे:
भारताने यातून शिकण्याची गरज आहे — शाश्वत शेतीकडे वाटचाल हळूहळू, योजनाबद्ध आणि विज्ञानाच्या आधारावरच व्हावी.
भारत सरकारने अनेक पुढाकार घेतले आहेत:
मात्र, या योजनांचा लाभ खऱ्या अर्थाने पोहोचतो का, याचा अभ्यास करायला हवा.
शेती ही ग्रामीण भारताचा कणा आहे. भारतातील 65% लोकसंख्या अजूनही ग्रामीण भागात राहते, आणि बहुतांश रोजगार शेतीवर अवलंबून आहे. त्यामुळे शाश्वत शेती ही केवळ पर्यावरणाची नव्हे, तर सामाजिक आणि आर्थिक शाश्वततेची चळवळ आहे.
ग्रामीण विकासासाठी:
आजच्या असंतुलित रासायनिक शेतीतून बाहेर पडण्यासाठी, काही नैसर्गिक पर्याय हे ठोस उपाय ठरू शकतात. ‘AGमराठी’ या संकेतस्थळावरील ताज्या लेखांनुसार खालील पर्याय अत्यंत उपयुक्त ठरू शकतात:
बायोचार म्हणजे जैविक पदार्थाचे नियंत्रित ज्वलनातून तयार होणारे कोळसा. हे मातीच्या सेंद्रिय घटकांचे प्रमाण वाढवते, जलधारण क्षमता सुधारते आणि कार्बनचे दीर्घकालीन संचयन करते.
महाराष्ट्रात दुष्काळी भागात याचा वापर मृदासंवर्धनासाठी करता येतो.
अधिक वाचा: बायोचार – जमिनीसाठी संजीवनी
हिरवळीचे खत म्हणजे विशिष्ट वनस्पतींची शेती करून त्या जमिनीतच नांगरून खतासारखे वापरणे. यामुळे:
शेतकऱ्यांना रासायनिक खतांवरील खर्च कमी करता येतो आणि पिकांची गुणवत्ता वाढते.
अधिक वाचा: हिरवळीचे खत: शाश्वत शेतीसाठी नैसर्गिक उपाय
सेंद्रिय शेती आणि GAP (Good Agricultural Practices) यामध्ये फरक आहे:
वास्तविकता अशी आहे की, काही शेतकऱ्यांसाठी सेंद्रिय शेती शक्य नसते, तर GAP शेती मध्यम मार्ग ठरू शकतो. दोघांची योग्य सांगड घालून शाश्वत व आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर शेती साध्य करता येते.
अधिक वाचा: सेंद्रिय शेती की GAP शेती? निर्णय तुमचाच
फार पूर्वी आपल्या आजोबांनी माती, पाणी आणि निसर्गाचा सन्मान ठेवून शेती केली. तीच तत्वं विज्ञानाच्या आधारावर आज पुन्हा नव्याने समजून घेतली पाहिजेत.
याच मार्गावरून चालल्यास शेती टिकेल, ग्रामीण अर्थव्यवस्था बळकट होईल आणि पर्यावरणही वाचेल.
संदर्भ:
दरवर्षी ५ डिसेंबर रोजी जगभरात जागतिक मृदा दिवस (World Soil Day) साजरा केला जातो. FAO आणि संयुक्त राष्ट्रांच्या पुढाकाराने सुरू… Read More
अमेरिकेच्या नवीन व्यापार धोरणांमुळे गेल्या काही महिन्यांपासून भारतीय शेती निर्यातदारांमध्ये मोठी चिंता होती. कारण अमेरिकेने “Reciprocal Tariff” नावाची धोरणात्मक टॅरिफ… Read More
तामिळनाडू राज्यातील नामक्कल जिल्हा आज “Egg Capital of India” म्हणून ओळखला जातो. इथं दररोज तब्बल ६ कोटी अंडी तयार होतात.… Read More