Fireflies, Image credit: https://pixabay.com/
मे महिना सुरू झाला की पावसाळ्यापूर्वीचं दमट वातावरण जाणवायला लागतं आणि त्याच वेळी एक अद्भुत निसर्गनाट्य घडू लागतं. संध्याकाळी झाडांवर हजारो-लाखो काजवे लुकलुकताना दिसतात आणि जणू सगळा जंगल परिसरच दिव्यांनी सजलेला वाटतो. हे दृश्य पाहणं म्हणजे जणू निसर्गाची जादू अनुभवणं आहे.
काजवा (Firefly) हा प्रकाश उत्सर्जन करणारा किडा आहे. कोलिऑप्टेरा (Coleoptera) गणाच्या भुंग्याच्या, लॅपिरिडी (Lampyridae) कुलात याचा समावेश होतो. काजव्याला निशाचर भुंगा सुद्धा म्हणता येईल. काजव्याच्या जवळपास २,००० जाती असून अंटार्क्टिका खंड वगळता हा कीटक सर्व खंडांवर आढळतो.
काजवे लांबट, मऊ शरीराचे असतात. ते रंगाने पिवळसर, तांबूस किंवा मंद काळसर दिसतात. नर काजव्यांना पंख असतात, आणि त्यांचे डोळे चांगले विकसित झालेले असतात. माद्या मात्र अळीसारख्या दिसतात, त्यांना पंख नसतात आणि कमी हालचाल करतात. दिवसा हे कीटक झाडांवर, पानाखाली लपून बसतात आणि रात्रीच्या वेळी बाहेर पडतात.
प्रौढ काजवे फारसं अन्न घेत नाहीत. त्यांच्या अळ्या मात्र गोगलगाय आणि मृदुकाय प्राण्यांवर जगतात. त्यांना पक्षी, सरडे, बेडूक, कोळी हे खाऊ शकतात.
काजव्यांच्या पोटात एक नैसर्गिक प्रकाशनिर्मितीची प्रक्रिया घडते, जी ‘बायोल्युमिनसन्स’ (Bioluminescence) म्हणून ओळखली जाते. यामध्ये लुसिफेरीन (luciferin), लुसिफेरेस (luciferase), मॅग्नेशियम (magnesium) आणि प्राणवायू (oxygen) यांच्या संयोगाने रासायनिक प्रतिक्रिया होते, आणि त्यातून प्रकाश तयार होतो. हा प्रकाश पांढरा, पिवळा, हिरवट, निळसर किंवा नारिंगी रंगाचा असू शकतो. प्रत्येक जातीच्या काजव्यांची प्रकाश देण्याची वेळ, पद्धत आणि रंग वेगळा असतो.
प्रजनन हंगामात नर काजवा चमकून मादीला आकर्षित करतो. मादी प्रतिसाद देताच मीलन होतं. नंतर मादी दमट जागी अंडी घालते. काही आठवड्यांत अळ्या बाहेर पडतात, अळी कोशात जाते आणि शेवटी प्रौढ काजवा तयार होतो. एकूण आयुष्य फार मोठं नसतं – प्रौढ अवस्थेत ५ ते ३० दिवस.
काजवे जैविक कचरा विघटनात मदत करतात, काही प्रकारांमध्ये परागीभवनातही त्यांचा उपयोग होतो. आदिवासी समुदायांमध्ये त्यांना निसर्गाच्या शुद्धतेचं प्रतीक मानलं जातं.
काजवे विशिष्ट झाडांवरच राहतात – हिरडा, बेहडा, आंबा, उंबर अशा झाडांवर. पण अति वृक्षतोड, रस्ते बांधकाम, आणि मानवी हस्तक्षेपामुळे त्यांचे नैसर्गिक अधिवास कमी झाले आहेत.
मेच्या दुसऱ्या आठवड्यापासून जूनच्या शेवटपर्यंत काजवा महोत्सव साजरा केला जातो. यावेळी नर काजवे माद्यांना आकर्षित करण्यासाठी लुकलुकतात आणि संपूर्ण जंगल प्रकाशमान होतो. अनेक पर्यटन संस्था आणि निसर्गप्रेमी यासाठी खास मोहीमा आणि ट्रिप्स आयोजित करतात.
काजव्यांचा जादूई प्रकाश अनुभवण्यासाठी महाराष्ट्रात अनेक ठिकाणी काजवा महोत्सव साजरे केले जातात. यामध्ये भंडारदरा परिसर सर्वात प्रसिद्ध मानला जातो, कारण येथे मेच्या दुसऱ्या आठवड्यापासून जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत हजारो काजवे लुकलुकताना दिसतात.
प्रमुख ठिकाणं
काजवा महोत्सवासाठी खालील भाग विशेष प्रसिद्ध आहेत:
जाण्यापूर्वी लक्षात ठेवा:
काजवे बघायला जाताना काही गोष्टी लक्षात ठेवा. वाहनांचे दिवे, बॅटरी लाइट, कॅमेरा फ्लॅश वापरू नका. झाडांखाली गोंधळ करू नका. झाडांच्या खूप जवळ जाऊन मादी काजव्यांच्या अधिवासाला धोका पोहोचवू नका. स्थानिक लोकांच्या आणि वनविभागाच्या सूचनांचं पालन करा. कचरा करू नका. निसर्ग सुरक्षित ठेवणं आपली जबाबदारी आहे.
शेवटी एकच सांगायचं – काजवा महोत्सव अनुभवायला विसरू नका, पण निसर्गाचा आदर करत.
तुम्हाला अशा गमतीशीर, विज्ञानावर आधारित निसर्गकथा आवडतात का? मग, आमच्या बाल विभागात अधिक कथा शोधा.
दरवर्षी ५ डिसेंबर रोजी जगभरात जागतिक मृदा दिवस (World Soil Day) साजरा केला जातो. FAO आणि संयुक्त राष्ट्रांच्या पुढाकाराने सुरू… Read More
अमेरिकेच्या नवीन व्यापार धोरणांमुळे गेल्या काही महिन्यांपासून भारतीय शेती निर्यातदारांमध्ये मोठी चिंता होती. कारण अमेरिकेने “Reciprocal Tariff” नावाची धोरणात्मक टॅरिफ… Read More
तामिळनाडू राज्यातील नामक्कल जिल्हा आज “Egg Capital of India” म्हणून ओळखला जातो. इथं दररोज तब्बल ६ कोटी अंडी तयार होतात.… Read More